Электр қозғалтқышының діріл нормалары ГОСТ Р ИСО 10816-3 бойынша: A–D аймақтарының кестесі

Қуаты 15 кВт-тан асатын электр қозғалтқыштарының дірілі ГОСТ Р ИСО 10816-3 бойынша бағаланады: мойынтірек тіректерінде 10–1000 Гц жолағындағы діріл жылдамдығының орташа квадраттық мәні (ОКМ) өлшеніп, A, B, C, D аймақтарының шекараларымен салыстырылады. Қатаң негіздегі 15–300 кВт қозғалтқыштар үшін бұл 1,4 / 2,8 / 4,5 мм/с, қуаты 300 кВт-тан асатын қозғалтқыштар үшін — 2,3 / 4,5 / 7,1 мм/с. Төменде стандарттың толық кестелері мен оларды қолдану тәртібі берілген.

Сіздің қозғалтқышыңыз қай топқа жатады

ГОСТ Р ИСО 10816-3-99 қуаты 15 кВт-тан асатын, айналу жылдамдығы 120-дан 15 000 айн/мин-қа дейінгі машиналарға қолданылады: электр қозғалтқыштары, сорғылар (поршеньдіден басқа), желдеткіштер, айналмалы қозғалысы бар компрессорлар, генераторлар. Электр машиналары үшін топ қуат немесе білік осінің биіктігі H бойынша анықталады:

Топ	Қуат	Айналу осінің биіктігі	Әдеттегі мойынтіректер
1	300 кВт-тан жоғары (50 МВт-қа дейін)	315 мм-ден жоғары	сырғанау
2	15–300 кВт	160–315 мм	домалау, жылдамдығы 600 айн/мин-тан жоғары

H осінің биіктігі — білік осінен машина табанының жазықтығына дейінгі қашықтық. Тік машиналар үшін ол машина көлденең тұрғандай анықталады.

Қатаң немесе иілгіш тірек

Егер «тірек — машина» жүйесінің бірінші меншікті жиілігі негізгі қоздыру жиілігінен (әдетте ротордың айналу жиілігінен) кемінде 25 %-ға жоғары болса, тірек өлшеу бағытында қатаң деп саналады. Қалған тіректер — иілгіш. Айналу жиілігі төмен ірі және орташа электр қозғалтқыштары әдетте қатаң тіректерде тұрады; турбогенераторлар, ірі компрессорлар және тік машиналар — көбіне иілгіш тіректерде. Бір тірек тік бағытта қатаң, ал көлденең бағытта иілгіш болуы мүмкін: онда әр бағыт өз кестесі бойынша бағаланады.

Аймақ шекараларының кестелері

Мәндер — 10–1000 Гц кең жолақтағы орташа квадраттық мән (жылдамдығы 600 айн/мин-тан төмен машиналар үшін — 2–1000 Гц).

1-топ — 300 кВт-тан асатын машиналар, осінің биіктігі 315 мм-ден жоғары электр машиналары (A.1 кестесі):

Тірек	Шекара	Діріл ығысуы, мкм	Діріл жылдамдығы, мм/с
Қатаң	A/B	29	2,3
	B/C	57	4,5
	C/D	90	7,1
Иілгіш	A/B	45	3,5
	B/C	90	7,1
	C/D	140	11,0

2-топ — 15–300 кВт машиналар, осінің биіктігі 160–315 мм электр машиналары (A.2 кестесі):

Тірек	Шекара	Діріл ығысуы, мкм	Діріл жылдамдығы, мм/с
Қатаң	A/B	22	1,4
	B/C	45	2,8
	C/D	71	4,5
Иілгіш	A/B	37	2,3
	B/C	71	4,5
	C/D	113	7,1

15 кВт-тан асатын ортадан тепкіш сорғылар үшін стандартта бөлек кестелер бар: 3-топ (бөлек жетекті) — 1-топпен бірдей діріл жылдамдығы шекаралары; 4-топ (кіріктірілген жетекті) — 2-топпен бірдей.

Аймақтар нені білдіреді

Аймақ	Күй
A	Пайдалануға енгізілетін жаңа машиналардың дірілі
B	Машина мерзімін шектеусіз пайдалануға жарамды
C	Машина ұзақ үздіксіз жұмысқа жарамсыз; жөндеуге дейін шектеулі уақыт жұмыс істей алады
D	Діріл машинаға елеулі зақым келтіруі мүмкін

Стандарт бұл шекаралар жаңа өнімді қабылдауға арналмағанын ескертеді: қабылдау шарттарын дайындаушы мен тұтынушы келіседі.

Қалай дұрыс өлшеу керек

1. Қозғалтқыш тұрақтанған режимде: номиналды жылдамдық пен жүктеме, мойынтіректер жұмыс температурасына дейін қыздырылған.
2. Датчик — әр мойынтіректің қақпағында немесе корпусында, өзара перпендикуляр екі радиалды бағытта (көлденең машина үшін әдетте көлденең және тік). Осьтік бағыт — мерзімді айналып шығу кезінде.
3. Бағалау үшін барлық нүктелер мен бағыттар бойынша өлшенген мәндердің ең үлкені алынады.
4. Діріл нормадан жоғары болса, фонды тексеріңіз: тоқтатылған машинадағы дірілді өлшеңіз. Егер ол жұмыс істеп тұрған машина дірілінің 25 %-ынан асса, нәтижені көрші жабдықтың әсеріне түзету керек.
5. Аспап ОКМ көрсетуі керек. Егер ол шың мәнін көрсетсе, ал діріл синусоидаға жақын болса, шың √2-ге (≈1,41) бөлінеді.

Мысал

Сорғы қозғалтқышы: 75 кВт, осінің биіктігі 225 мм, массивті рамада тұр — 2-топ, қатаң тірек. Нүктелер бойынша ең үлкені — 3,2 мм/с. Бұл C аймағы (2,8–4,5 мм/с): қозғалтқыш шектеулі уақыт жұмыс істей алады, жөндеуді жоспарлау керек. Нақты нені жөндеу керектігін — теңгерімсіздікті, біліктердің сәйкессіздігін, мойынтіректі немесе бекітудің әлсіреуін — түсіну үшін спектрлік талдау қажет: «FFT спектрін қалай оқу керек» мақаласын қараңыз.

Ескерту және тоқтату

• Дірілдің өзгеруі. Кең жолақты дірілдің B аймағының жоғарғы шекарасының 25 %-ынан артық өсуі немесе төмендеуі C аймағына әлі жетпесе де елеулі деп саналады. Себебін анықтау керек.
• ЕСКЕРТУ. Нақты машинаның базалық сызығынан B аймағының жоғарғы шекарасының 25 %-ына жоғары және осы шекараның 1,25 еселенгенінен аспайтындай қою ұсынылады.
• ТОҚТАТУ. Әдетте C немесе D аймақтарының шегінде, бірақ C аймағының жоғарғы шекарасының 1,25 еселенгенінен аспайды.

Стандарттың шектеулері

• Қуаты 15 кВт-қа дейінгі қозғалтқыштарға, батпалы электр сорғыларына, поршеньді машиналарға, 0,5 МВт-тан асатын стационарлық бу турбиналы агрегаттарға, гидро- және сорғы электр станцияларының машиналарына қолданылмайды.
• Тек кең жолақтағы дірілдің жалпы деңгейін бағалайды; тісті берілістер мен домалау мойынтіректерін диагностикалауға арналмаған.
• ISO 10816-3 халықаралық стандарты ISO 20816 сериясымен ауыстырылған. Кәсіпорныңызда қай редакция қолданылатынын тексеріңіз.

Немен өлшеу керек

Мерзімді айналып шығу үшін діріл арнасы 10 Гц – 10 кГц болатын SDT340 ультрадыбыстық детекторы жарайды: ол дірілді және мойынтіректің ультрадыбысын бір мезгілде өлшейді. Кабель тартпай тұрақты бақылау үшін — сымсыз Wi-care датчиктері, толығырақ «Сымсыз діріл мониторингі» мақаласында. KEG TRK аспаптарды Қазақстанда жеткізеді және бақылау бағдарламасын құруға көмектеседі. Бағасы сұраныс бойынша.

Дереккөздер

• ГОСТ Р ИСО 10816-3-99 «Діріл. Айналмайтын бөліктердегі діріл өлшеу нәтижелері бойынша машиналардың күйін бақылау. 3-бөлім. Номиналды қуаты 15 кВт-тан асатын және номиналды жылдамдығы 120-дан 15000 мин⁻¹-ге дейінгі өнеркәсіптік машиналар» (ISO 10816-3:1998 түпнұсқалық мәтіні), 1, 3–5 бөлімдер және A қосымшасы.